ตารางขนาดท่อเหล็ก นิ้ว เป็น มิลลิเมตร: NPS, SCH40/SCH80 และ OD ท่อ JIS พร้อมน้ำหนัก

ตารางขนาดท่อเหล็ก นิ้ว เป็น มิลลิเมตร เป็นข้อมูลที่ช่าง ฝ่ายจัดซื้อ และคนหน้างานต้องเปิดดูบ่อยที่สุดอย่างหนึ่ง เพราะเวลาสั่งท่อเรามักพูดกันว่า “ท่อ 2 นิ้ว” หรือ “ท่อ 4 นิ้ว” แต่พอเอาเวอร์เนียร์ไปวัดจริงกลับได้ 60 กว่ามิลลิเมตร ไม่ใช่ 50.8 มม. อย่างที่คิด บทความนี้รวบรวมขนาดท่อเหล็กแบบ NPS เทียบ OD จริง ตารางความหนาและน้ำหนักตามมาตรฐาน ASME B36.10 ทั้ง SCH40 และ SCH80 และเทียบกับขนาดท่อ JIS ที่ใช้กันแพร่หลายในไทย พร้อมวิธีวัดท่อให้รู้ว่าท่อในมือเป็นมาตรฐานไหน

น้ำหนักทั้งหมดในบทความนี้คำนวณด้วยความหนาแน่นเหล็ก 7.85 กรัม/ลบ.ซม. ถ้าต้องการคำนวณเหล็กรูปทรงอื่น อ่านคู่กับ ตารางน้ำหนักเหล็กและสูตรคำนวณน้ำหนักเหล็กทุกรูปทรง

ขนาดท่อ “นิ้ว” คืออะไร: NPS, DN, ขนาด A และ B

ขนาดท่อที่เราเรียกกันเป็นนิ้วนั้นเป็น ขนาดระบุ (Nominal Size) ไม่ใช่ขนาดที่วัดได้จริง ในระบบอเมริกันเรียกว่า NPS (Nominal Pipe Size) ส่วนระบบเมตริกสากลใช้ DN (Diameter Nominal) ซึ่งเป็นตัวเลขกลมๆ เช่น DN15, DN50, DN100 ส่วนมาตรฐานญี่ปุ่น (JIS) จะเรียกเป็น ขนาด A (หน่วยมิลลิเมตรโดยประมาณ เช่น 50A) และ ขนาด B (หน่วยนิ้ว เช่น 2B) ทั้งหมดนี้หมายถึงท่อ “ขนาดเดียวกัน” ในภาษาที่ต่างกัน

  • NPS 2 = DN50 = 50A = 2B = ที่หน้างานเรียกว่า “ท่อ 2 นิ้ว”
  • NPS 1/2 = DN15 = 15A = “ท่อ 4 หุน”
  • NPS 3/4 = DN20 = 20A = “ท่อ 6 หุน”

สิ่งที่ต้องจำคือ ชื่อขนาดบอกแค่ว่าท่อนั้นอยู่ “กลุ่มไหน” ส่วนขนาดจริงต้องดูจาก เส้นผ่านศูนย์กลางภายนอก (OD) และ ความหนาผนัง (Wall Thickness) ซึ่งขึ้นกับมาตรฐานที่ผลิต

ทำไมท่อ 2 นิ้ว OD ไม่ใช่ 50.8 มม.

คำตอบอยู่ที่ประวัติศาสตร์ ในยุคแรก ขนาดที่เรียกเป็นนิ้วอ้างอิงจาก เส้นผ่านศูนย์กลางภายในโดยประมาณ ของท่อผนังหนาสมัยนั้น ต่อมาเมื่อผลิตผนังบางลงได้ ผู้ผลิตต้องคง OD ไว้เท่าเดิม เพื่อให้ใช้กับเกลียว ข้อต่อ และหน้าแปลนเดิมได้ รูในจึงโตขึ้น ชื่อ “2 นิ้ว” จึงไม่ตรงกับทั้ง OD และ ID อีกต่อไป

ท่อ NPS 2 ตาม ASME B36.10 มี OD 2.375 นิ้ว หรือ 60.3 มม. ส่วนท่อ JIS 50A มี OD 60.5 มม. ทั้งสองต่างจาก 2 × 25.4 = 50.8 มม. ราว 10 มม. ข้อควรรู้อีกข้อคือ ตั้งแต่ NPS 14 ขึ้นไป OD จะเท่ากับตัวเลขขนาดพอดี เช่น NPS 14 มี OD 14 นิ้ว (355.6 มม.) ความสับสนจึงเกิดเฉพาะท่อขนาดเล็กถึงกลางซึ่งเป็นขนาดที่ใช้กันมากที่สุด

ข้อสำคัญ: กฎนี้ใช้กับ ท่อ (Pipe) เท่านั้น ถ้าเป็น ทิวบ์ (Tube) เช่น ท่อไฮดรอลิก ขนาดที่ระบุมักเป็น OD จริง ก่อนสั่งซื้อจึงควรถามให้ชัดว่าเป็น pipe หรือ tube

ตาราง NPS เทียบ OD จริง (ASME B36.10)

ตารางด้านล่างแสดงขนาดท่อ NPS ตั้งแต่ 1/8 ถึง 12 นิ้ว เทียบ OD จริงตามมาตรฐาน ASME B36.10 กับค่าที่ได้ถ้าเอานิ้วคูณ 25.4 ตรงๆ จะเห็นว่าส่วนต่างมีตั้งแต่ไม่กี่มิลลิเมตรไปจนถึงสิบกว่ามิลลิเมตร

NPS (นิ้ว) DN OD จริง (นิ้ว) OD จริง (มม.) นิ้ว × 25.4 (มม.) ต่างกัน (มม.)
1/8 6 0.405 10.3 3.2 +7.1
1/4 8 0.540 13.7 6.3 +7.3
3/8 10 0.675 17.1 9.5 +7.6
1/2 15 0.840 21.3 12.7 +8.6
3/4 20 1.050 26.7 19.0 +7.7
1 25 1.315 33.4 25.4 +8.0
1-1/4 32 1.660 42.2 31.8 +10.5
1-1/2 40 1.900 48.3 38.1 +10.2
2 50 2.375 60.3 50.8 +9.5
2-1/2 65 2.875 73.0 63.5 +9.5
3 80 3.500 88.9 76.2 +12.7
3-1/2 90 4.000 101.6 88.9 +12.7
4 100 4.500 114.3 101.6 +12.7
5 125 5.563 141.3 127.0 +14.3
6 150 6.625 168.3 152.4 +15.9
8 200 8.625 219.1 203.2 +15.9
10 250 10.750 273.0 254.0 +19.0
12 300 12.750 323.8 304.8 +19.0

Schedule (SCH) คืออะไร

Schedule หรือ SCH คือตัวเลขที่บอก ระดับความหนาผนังท่อ ภายใต้ OD เดียวกัน เช่น SCH10, SCH40, SCH80, SCH160 ยิ่งตัวเลขมาก ผนังยิ่งหนา รับแรงดันได้มากขึ้น แต่รูในเล็กลงและน้ำหนักมากขึ้น สิ่งที่ควรรู้คือ ความหนาของ SCH40 ในแต่ละขนาดไม่เท่ากัน เช่น SCH40 ขนาด 1/2 นิ้ว หนา 2.77 มม. แต่ขนาด 6 นิ้ว หนา 7.11 มม.

ยังมีระบบเรียกแบบเก่าคือ STD, XS และ XXS สำหรับ NPS 1/8–10 ค่า SCH40 เท่ากับ STD และถึง NPS 8 ค่า SCH80 เท่ากับ XS แต่ขนาดใหญ่กว่านั้นเริ่มต่างกัน เช่น NPS 12 แบบ STD หนา 9.53 มม. ขณะที่ SCH40 หนา 10.31 มม. จึงควรสั่งตามที่สเปคระบุ

ตารางท่อเหล็ก SCH40 ตาม ASME B36.10: OD ความหนา และน้ำหนัก

น้ำหนักต่อเมตรคำนวณจากสูตร W (กก./ม.) = π × (OD − t) × t × 7.85 / 1000 หรือประมาณ 0.02466 × (OD − t) × t เมื่อ OD และ t (ความหนา) มีหน่วยเป็นมิลลิเมตร ค่าที่ได้เป็นน้ำหนักทางทฤษฎีของท่อปลายเรียบ ยังไม่รวมเกลียว ข้อต่อ หรือชั้นสังกะสี ID ในตารางคำนวณจาก OD − 2t

NPS OD (มม.) ความหนา SCH40 (มม.) ID โดยประมาณ (มม.) น้ำหนัก (กก./ม.) น้ำหนักท่อยาว 6 ม. (กก.)
1/8 10.3 1.73 6.8 0.37 2.2
1/4 13.7 2.24 9.2 0.63 3.8
3/8 17.1 2.31 12.5 0.84 5.1
1/2 21.3 2.77 15.8 1.27 7.6
3/4 26.7 2.87 21.0 1.69 10.1
1 33.4 3.38 26.6 2.50 15.0
1-1/4 42.2 3.56 35.1 3.39 20.4
1-1/2 48.3 3.68 40.9 4.05 24.3
2 60.3 3.91 52.5 5.44 32.6
2-1/2 73.0 5.16 62.7 8.63 51.8
3 88.9 5.49 77.9 11.29 67.8
3-1/2 101.6 5.74 90.1 13.57 81.4
4 114.3 6.02 102.3 16.08 96.5
5 141.3 6.55 128.2 21.77 130.6
6 168.3 7.11 154.1 28.26 169.6
8 219.1 8.18 202.7 42.55 255.3
10 273.0 9.27 254.5 60.29 361.8
12 323.8 10.31 303.2 79.71 478.2

ตารางท่อเหล็ก SCH80 ตาม ASME B36.10

ท่อ SCH80 ใช้ในงานที่ต้องการรับแรงดันสูงขึ้น งานที่ต้องทำเกลียวแล้วยังเหลือเนื้อผนังพอ หรืองานที่มีการสึกกร่อนสูง น้ำหนักจะมากกว่า SCH40 อย่างชัดเจน เช่น ท่อ 2 นิ้ว SCH40 หนักประมาณ 5.44 กก./ม. ขณะที่ SCH80 หนักประมาณ 7.48 กก./ม. หรือมากกว่าราว 38%

NPS OD (มม.) ความหนา SCH80 (มม.) ID โดยประมาณ (มม.) น้ำหนัก (กก./ม.) น้ำหนักท่อยาว 6 ม. (กก.)
1/8 10.3 2.41 5.5 0.47 2.8
1/4 13.7 3.02 7.7 0.80 4.8
3/8 17.1 3.20 10.7 1.10 6.6
1/2 21.3 3.73 13.8 1.62 9.7
3/4 26.7 3.91 18.9 2.20 13.2
1 33.4 4.55 24.3 3.24 19.4
1-1/4 42.2 4.85 32.5 4.47 26.8
1-1/2 48.3 5.08 38.1 5.41 32.5
2 60.3 5.54 49.2 7.48 44.9
2-1/2 73.0 7.01 59.0 11.41 68.4
3 88.9 7.62 73.7 15.27 91.6
3-1/2 101.6 8.08 85.4 18.64 111.8
4 114.3 8.56 97.2 22.32 133.9
5 141.3 9.53 122.2 30.97 185.8
6 168.3 10.97 146.4 42.56 255.4
8 219.1 12.70 193.7 64.64 387.9
10 273.0 15.09 242.8 95.98 575.9
12 323.8 17.48 288.8 132.05 792.3

เทียบขนาด OD ท่อ JIS ที่ใช้ในไทย (21.7, 27.2, 34.0 …)

ในตลาดไทยนอกจากท่อตามมาตรฐานอเมริกันแล้ว ยังมีท่อตามมาตรฐานญี่ปุ่นใช้กันมาก ทั้งท่อเหล็กดำและท่อชุบสังกะสีงานประปา งานดับเพลิง และงานโครงสร้างทั่วไป ท่อในกลุ่มนี้ เช่น JIS G3452 (SGP) สำหรับท่อน้ำ ลม แก๊สแรงดันต่ำ และ JIS G3454 (STPG) สำหรับท่อรับแรงดัน ใช้ชุด OD เดียวกัน คือ 21.7, 27.2, 34.0, 42.7, 48.6, 60.5 มม. ไปเรื่อยๆ ซึ่ง ใกล้เคียงแต่ไม่เท่ากับ OD ของ ASME

ตารางนี้เทียบ OD ของท่อ JIS กับ ASME ในขนาดเดียวกัน พร้อมความหนาของท่อ SGP และน้ำหนักที่คำนวณด้วยสูตรเดียวกัน (ค่าตรงกับตารางมาตรฐานเมื่อปัดเศษ)

ขนาด A ขนาด B (นิ้ว) OD JIS (มม.) OD ASME (มม.) ต่างกัน (มม.) ความหนา SGP (มม.) น้ำหนัก SGP (กก./ม.)
15A 1/2B 21.7 21.3 +0.4 2.8 1.31
20A 3/4B 27.2 26.7 +0.5 2.8 1.68
25A 1B 34.0 33.4 +0.6 3.2 2.43
32A 1-1/4B 42.7 42.2 +0.5 3.5 3.38
40A 1-1/2B 48.6 48.3 +0.3 3.5 3.89
50A 2B 60.5 60.3 +0.2 3.8 5.31
65A 2-1/2B 76.3 73.0 +3.3 4.2 7.47
80A 3B 89.1 88.9 +0.2 4.2 8.79
90A 3-1/2B 101.6 101.6 +0.0 4.2 10.09
100A 4B 114.3 114.3 +0.0 4.5 12.19
125A 5B 139.8 141.3 -1.5 4.5 15.02
150A 6B 165.2 168.3 -3.1 5.0 19.75
200A 8B 216.3 219.1 -2.8 5.8 30.11
250A 10B 267.4 273.0 -5.6 6.6 42.45
300A 12B 318.5 323.8 -5.3 6.9 53.02

ขนาดส่วนใหญ่ถึง 4 นิ้วของ JIS และ ASME ต่างกันไม่ถึง 1 มม. เช่น 50A (60.5 มม.) กับ NPS 2 (60.3 มม.) ยกเว้น 65A ที่มี OD 76.3 มม. ขณะที่ NPS 2-1/2 มี OD 73.0 มม. ต่างกันถึง 3.3 มม. ส่วนขนาดใหญ่ก็ต่างกันมากขึ้น เช่น 150A (165.2 มม.) กับ NPS 6 (168.3 มม.) ต่างกัน 3.1 มม. มากพอที่จะทำให้ข้อต่อหรือหน้าแปลนแบบ slip-on สวมไม่ได้หรือหลวมเกินไป

ท่อในตลาดไทยยังมีมาตรฐานอื่น เช่น ท่อเหล็กอาบสังกะสีตาม มอก. ซึ่งขนาดอาจใกล้เคียงแต่ไม่จำเป็นต้องตรงกับตารางนี้ ควรตรวจ mill certificate หรือตารางของผู้ผลิตทุกครั้ง ดูความต่างของแต่ละระบบได้ที่ เปรียบเทียบมาตรฐานเหล็ก JIS DIN ASTM AISI

วิธีวัดท่อให้รู้ขนาดจริง

เมื่อเจอท่อที่ไม่มีป้ายหรือไม่แน่ใจว่าเป็นมาตรฐานอะไร ให้วัดค่าหลัก 2 ค่า คือ OD และความหนา แล้วเอาไปเทียบตาราง

  1. วัด OD ด้วยเวอร์เนียร์คาลิปเปอร์ วัด 2 ตำแหน่งที่ตั้งฉากกันแล้วใช้ค่าเฉลี่ย เพราะท่ออาจรีเล็กน้อย
  2. วัดเส้นรอบวงด้วยสายวัด แล้วหารด้วย π (ประมาณ 3.1416) จะได้ OD เช่น วัดเส้นรอบวงได้ 189.5 มม. คำนวณได้ OD ประมาณ 60.3 มม. ตรงกับท่อ NPS 2 ส่วนท่อ JIS 50A จะมีเส้นรอบวงประมาณ 190.1 มม. ต่างกันแค่ราว 0.6 มม. จึงต้องวัดอย่างระมัดระวัง สายวัดแบบ π tape ที่อ่านค่าเป็น OD ได้ทันทีจะช่วยได้มาก
  3. วัดความหนาผนัง ถ้าเห็นปลายท่อ ใช้เวอร์เนียร์วัดที่ปลายท่อได้เลย โดยลบครีบหรือเศษเชื่อมออกก่อน ถ้าวัดกลางท่อหรือท่อติดตั้งแล้ว ใช้ เครื่องวัดความหนาอัลตราโซนิก (UT Thickness Gauge)
  4. เทียบตาราง ดู OD ก่อนเพื่อระบุว่าเป็นท่อขนาดใด และเป็นชุด ASME หรือ JIS แล้วดูความหนาเพื่อระบุ Schedule หรือประเภทท่อ
  5. ดูตัวพิมพ์บนท่อ ซึ่งมักระบุมาตรฐาน ขนาด และความหนาไว้ เป็นข้อมูลที่ยืนยันได้ดีที่สุด

ตัวอย่างการใช้งานจริง

ตัวอย่างที่ 1: ระบุท่อที่ไม่มีป้าย

ช่างวัด OD ได้ 60.5 มม. ความหนา 3.8 มม. เมื่อเทียบตารางจะตรงกับท่อ JIS 50A แบบ SGP ไม่ใช่ท่อ ASME NPS 2 SCH40 ซึ่งต้องหนา 3.91 มม. และ OD 60.3 มม.

ตัวอย่างที่ 2: คำนวณน้ำหนักเพื่อวางแผนขนส่ง

ฝ่ายจัดซื้อต้องสั่งท่อ NPS 2 SCH40 ยาวท่อนละ 6 เมตร จำนวน 100 ท่อน น้ำหนักต่อเมตรประมาณ 5.44 กก. จึงได้ท่อนละประมาณ 32.6 กก. รวม 100 ท่อนประมาณ 3,262 กก. หรือราว 3.3 ตัน ยังไม่รวมเผื่อพิกัดความคลาดเคลื่อนของผู้ผลิต ช่วยวางแผนรถขนส่งและเครนยกได้ถูกต้อง

ขนาดท่อกับงานตัดด้วยเครื่องเลื่อยสายพาน

ขนาด OD และความหนาผนังไม่ได้สำคัญแค่ตอนสั่งซื้อ แต่ยังส่งผลโดยตรงกับการตัดท่อในโรงงานหรือร้านเหล็ก โดยเฉพาะเมื่อใช้เครื่องเลื่อยสายพาน

  • เลือก TPI ให้เหมาะกับความหนาผนัง การตัดท่อต่างจากการตัดเพลาตัน เพราะฟันใบเลื่อยสัมผัสเนื้อเหล็กเพียงช่วงผนังท่อ ท่อผนังบางต้องใช้ฟันละเอียดขึ้นเพื่อไม่ให้ฟันกระแทกจนบิ่น ส่วนท่อผนังหนาอย่าง SCH80 ใช้ฟันหยาบขึ้นได้ อ่านหลักการเลือกได้ที่ คู่มือเลือก TPI ใบเลื่อยสายพาน และ การเลือกใบเลื่อยสำหรับงานตันและงานท่อ
  • ตรวจขนาดปากจับ (Vise Capacity) สเปคเครื่องมักบอกความสามารถตัดชิ้นงานกลมเป็นมิลลิเมตร ต้องเทียบกับ OD จริง ไม่ใช่ขนาดนิ้ว เช่น ท่อ “8 นิ้ว” มี OD 219.1 มม. (ASME) หรือ 216.3 มม. (JIS) ไม่ใช่ 203 มม.
  • การตัดเป็นมัด (Bundle) สำหรับท่อขนาดเล็กจำนวนมาก การมัดหลายเส้นตัดพร้อมกันช่วยเพิ่มผลผลิต แต่ต้องจับยึดให้แน่นเพื่อลดการสั่น ดูเทคนิคได้ที่ การตัดงาน Bundle ด้วยเครื่องเลื่อยสายพาน
  • เลือกเครื่องให้เหมาะกับงานท่อ ถ้างานหลักคือท่อและโปรไฟล์ ควรพิจารณาเครื่องที่ปากจับเหมาะกับชิ้นงานกลม และตัดองศาได้ถ้ามีงานเฉียง รายละเอียดอยู่ใน วิธีเลือกเครื่องเลื่อยสายพานสำหรับตัดท่อกลม ท่อเหลี่ยม และโปรไฟล์

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ท่อ 4 หุน กับ 6 หุน คือขนาดเท่าไหร่

“หุน” เป็นคำเรียกในไทย 1 หุนเท่ากับ 1/8 นิ้ว ท่อ 4 หุน คือขนาด 1/2 นิ้ว (15A) มี OD 21.3 มม. ตาม ASME หรือ 21.7 มม. ตาม JIS ส่วนท่อ 6 หุน คือขนาด 3/4 นิ้ว (20A) มี OD 26.7 มม. ตาม ASME หรือ 27.2 มม. ตาม JIS

ท่อ 2 นิ้ว OD กี่มิลลิเมตร

ท่อ 2 นิ้ว ตาม ASME B36.10 มี OD 60.3 มม. ส่วนท่อ JIS 50A มี OD 60.5 มม. ไม่ใช่ 50.8 มม. เพราะชื่อขนาดเป็นขนาดระบุตามประวัติศาสตร์ ไม่ใช่ขนาดวัดจริง

SCH40 กับ SCH80 ต่างกันอย่างไร

OD เท่ากันแต่ความหนาต่างกัน SCH80 หนากว่า รับแรงดันได้มากกว่า แต่หนักกว่าและรูในเล็กกว่า เช่น ท่อ 2 นิ้ว SCH40 หนา 3.91 มม. ส่วน SCH80 หนา 5.54 มม.

ท่อ JIS กับท่อ ASME ใช้ข้อต่อร่วมกันได้ไหม

ขนาดส่วนใหญ่ถึง 4 นิ้ว OD ต่างกันไม่ถึง 1 มม. ในหลายกรณีใช้งานร่วมกันได้ แต่ขนาด 2-1/2 นิ้ว (65A) และขนาดตั้งแต่ 5 นิ้วขึ้นไป OD ต่างกันตั้งแต่ 1.5 มม. ขึ้นไป ควรใช้ข้อต่อและหน้าแปลนตามมาตรฐานเดียวกับท่อ และควรตรวจสอบกับผู้ผลิตก่อนเสมอ

สรุป

ขนาดท่อเหล็กเป็นนิ้วคือขนาดระบุ ไม่ใช่ขนาดจริง ท่อ 2 นิ้วมี OD ประมาณ 60.3–60.5 มม. ขึ้นกับมาตรฐาน ความหนาและน้ำหนักขึ้นกับ Schedule หรือประเภทท่อ และท่อ JIS กับ ASME มี OD ใกล้กันในขนาดเล็กแต่ต่างกันชัดเจนในขนาดใหญ่ ก่อนสั่งซื้อ ตัด หรือเชื่อม ควรวัด OD และความหนาจริง แล้วระบุมาตรฐานให้ชัดเจนทุกครั้ง

หากคุณกำลังมองหาเครื่องเลื่อยสายพานสำหรับตัดท่อ หรือต้องการคำแนะนำในการเลือกใบเลื่อยสายพาน Eberle ให้เหมาะกับขนาดและความหนาของท่อที่ตัดอยู่ ติดต่อทีมงาน CNE Service ได้เลย เรายินดีให้คำปรึกษาเพื่อให้การตัดของคุณเร็วขึ้น เรียบขึ้น และคุ้มค่ามากขึ้น

ใส่ความเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น ช่องข้อมูลจำเป็นถูกทำเครื่องหมาย *